ในโลกของการแพทย์แผนไทย การรักษาโรค ไม่ได้จบลงเพียงแค่การคัดสรรสมุนไพรคุณภาพ มาปรุงรวมกันเท่านั้น แต่หัวใจสำคัญอยู่ที่ “จะทำอย่างไร ให้การทำให้ยาเหล่านั้น เดินทางไปถึงเป้าหมายอย่างแม่นยำ และถูกจังหวะ” วรรคตอน แห่งการรักษานี้ ถูกเชื่อมโยงด้วยสิ่งที่เรียกว่า “น้ำกระสายยา” หรือราชรถนำส่งโอสถที่ใช้ แม้กระทั่งกลิ่นหอม เพื่อเบิกทางสู่หัวใจ สอดประสานไปกับการเลือกใช้ ‘มหาพิกัดตรีผลา’ ศาสตร์แห่งการคำนวณสัดส่วนยา เพื่อสยบความแปรปรวนของตรีธาตุ เช่น ไฟ ลม และน้ำ ให้กลับคืนสู่สมดุลแห่งชีวิตอีกครั้ง ….
น้ำกระสายยา คืออะไร ?
ในวิถีแห่งการแพทย์แผนไทย “น้ำกระสายยา” ไม่ได้เป็นเพียงของเหลว ที่ใช้เพื่อช่วยให้กลืนยาได้ง่ายขึ้นเท่านั้น ครับ แต่น้ำกระสายยา นั้นเปรียบเสมือน “ราชรถ” ที่นำพาสรรพคุณของตัวยาหลัก ไปยังอวัยวะเป้าหมาย เพื่อช่วยเสริมฤทธิ์ ปรับสมดุล หรือแม้แต่ลดพิษข้างเคียงของตัวยาได้ การใช้น้ำกระสายยา ที่ถูกต้องจึงถือเป็นศาสตร์และศิลป์ที่ช่วยให้การรักษาเห็นผลได้อย่างแม่นยำ
ถ้าจะนิยามให้เห็นภาพง่ายที่สุด “น้ำกระสายยา” ก็คือ “ยานำส่ง” นั่นเอง…
ตามตำรับการแพทย์แผนไทยโบราณ ยามักจะมาในรูปแบบของ “ยาผง” หรือ “ยาเม็ด (ยาลูกกลอน)” ซึ่งตัวยาเหล่านี้ มีสรรพคุณหลักอยู่แล้ว แต่การจะทำให้ยาออกฤทธิ์ได้ “ตรงจุด” และ “รวดเร็ว” มากขึ้น จำเป็นต้องมีตัวกลาง ที่เป็นของเหลวมาช่วยพาไป ครับ
เพื่อให้คุณสามารถเข้าใจได้ชัดเจนขึ้น ผมขอสรุปหน้าที่สำคัญของน้ำกระสายยาไว้ 4 ข้อ ดังนี้ นะครับ…
1. เป็น “ราชรถ” นำพายา (Vehicle)
น้ำกระสายยา จะช่วยนำพาตัวยาหลัก ไปสู่เป้าหมาย เช่น ถ้าต้องการให้ยาออกฤทธิ์ที่หัวใจ หมออาจสั่งให้กินยากับ “น้ำดอกไม้เทศ” เพราะน้ำดอกไม้ มี กลิ่นหอม และฤทธิ์เย็น ช่วยพายาเข้าสู่ระบบการทำงานของหัวใจได้โดยตรง
📌 เกร็ดความรู้ : ทำไมต้องกลิ่นหอม ? กลิ่นหอมจากน้ำกระสายยา (เช่น น้ำดอกไม้เทศ หรือน้ำลอยดอกมะลิ) ไม่ได้มีไว้เพื่อความรื่นรมย์เท่านั้น แต่ตามตำราเภสัชกรรมไทย กลิ่นหอมมีฤทธิ์ “ชูกำลัง” และ “ขยายทางเดินของลม” ซึ่งในทางวิทยาศาสตร์ปัจจุบันสอดคล้องกับการที่กลิ่นหอมส่งผลต่อระบบประสาทส่วนกลาง (Limbic System) ช่วยลดอัตราการเต้นของหัวใจและความเครียด จึงเป็นตัวกลางที่ทรงประสิทธิภาพที่สุดในการนำพายาเข้าสู่หัวใจครับ
2. เป็น “แม่ทัพหนุน” เสริมฤทธิ์ยา (Potentiation)
ช่วยเพิ่มพลังให้ยาหลัก ทำงานได้ดีขึ้น เช่น ยาแก้ไข้ ที่มีรสขมอยู่แล้ว หากกินคู่กับน้ำกระสายยาที่ทำจาก “น้ำรากผักชี” (ซึ่งมีฤทธิ์ลดไข้) ก็จะยิ่งช่วยให้ไข้ลดลงเร็วขึ้น กว่าการกินยากับน้ำเปล่าธรรมดา …
3. เป็น “ตัวปรับสมดุล” ลดผลข้างเคียง (Corrective)
ยาบางชนิดอาจมีฤทธิ์แรงเกินไป หรือทำให้เกิดอาการข้างเคียง เช่น ยาบางตัว กินแล้วอาจทำให้ท้องอืด หมอก็จะให้กินคู่กับ “น้ำขิง” เป็นน้ำกระสายยา เพื่อช่วยขับลม และป้องกันอาการท้องอืด ที่อาจเกิดขึ้นจากตัวยาหลักนั้นๆ
4. ช่วยในการดูดซึมและทานง่าย (Solvent)
ในสมัยก่อน ที่ยังไม่มีแคปซูล … น้ำกระสายยา คือตัวช่วยละลายยาผงให้กลายเป็นของเหลว ทำให้ร่างกายดูดซึมได้ทันที และช่วยกลบกลิ่น หรือรสชาติที่ทานยาก ของสมุนไพรบางชนิด ได้อีกด้วย …
ตัวอย่างน้ำกระสายยาที่เราอาจจะคุ้นหู กันมาบ้าง …
- น้ำดอกไม้ …. แก้ไข้ ตัวร้อน บำรุงหัวใจ
- น้ำขิง …. แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ขับลม
- น้ำซาวข้าว …. แก้ร้อนใน ถอนพิษไข้
- น้ำปูนใส ….. แก้ท้องเสีย บิด
“เมื่อน้ำกระสายยา ทำหน้าที่เป็น “ราชรถ” ที่ทรงประสิทธิภาพในการนำพาสรรพคุณยาเข้าสู่เป้าหมายแล้ว สิ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน คือ การเลือกใช้ “ตัวยาหลัก” ที่มีความแม่นยำในการปรับสมดุลธาตุ ซึ่งหนึ่งในตำรับที่สะท้อนศิลปะการปรุงยาไทยได้ชัดเจนที่สุดคือ มหาพิกัดตรีผลา ตำรับยาที่ไม่ได้เป็นเพียงสมุนไพรสามชนิด แต่คือศาสตร์ แห่งการปรับสัดส่วนเพื่อมุ่งเน้นการรักษาตามกองธาตุอย่างจำเพาะเจาะจง”
น้ำกระสายยา มหาพิกัดตรีผลา คืออะไร ?
หนึ่งในตำรับที่เป็นหัวใจสำคัญของการปรับธาตุ คือ “ตรีผลา” ซึ่งประกอบด้วย สมอไทย , สมอพิเภก และมะขามป้อม เมื่อนำมาปรุงเป็นน้ำกระสายยาในรูปแบบต่างๆ เช่น สูตรแก้ตรีธาตุ (มหาพิกัด) และ สูตรเสมอภาค จะให้สรรพคุณที่จำเพาะเจาะจงต่อร่างกายที่ต่างกันออกไป ดังนี้
1. ตรีผลา สูตรเสมอภาค สมดุลแห่งการบำรุง
สูตรเสมอภาค คือ การใช้ส่วนผสมทั้ง 3 ชนิดใน อัตราส่วน 1:1:1 เท่ากัน สูตรนี้ถือว่าเป็นสูตรพื้นฐานที่เป็นกลางที่สุด
สรรพคุณหลัก คือ ใช้เพื่อบำรุงธาตุ ระบายอ่อนๆ และล้างสารพิษในระบบทางเดินอาหาร (Detox) การนำไปใช้ มักใช้เป็นน้ำกระสายยาสำหรับผู้ที่ไม่ได้เจ็บป่วยรุนแรง แต่ต้องการปรับสมดุลร่างกายให้ทำงานเป็นปกติ หรือใช้ช่วยนำพายาบำรุงกำลังให้ดูดซึมได้ดียิ่งขึ้น
2. ตรีผลา มหาพิกัด (สูตรแก้ตรีธาตุ) พลังแห่งการรักษาตามสมุฏฐาน
เมื่อร่างกายเสียสมดุล ในระดับ “ตรีธาตุ” (ปิตตะ-วาตะ-เสมหะ) การใช้สูตรเสมอภาค อาจไม่เพียงพอ จึงต้องใช้ “มหาพิกัด” ซึ่งเป็นการปรับสัดส่วนตัวยาเพื่อให้มีฤทธิ์แรงขึ้น ในด้านใดด้านหนึ่ง ตามหลักการแก้ธาตุที่หย่อนหรือกำเริบ …
🔥 สูตร แก้ในกองปิตตะ (ธาตุไฟ)
หากเปรียบร่างกายมนุษย์เป็นเครื่องยนต์ “ปิตตะ” หรือ ธาตุไฟ ก็คือ ระบบการเผาผลาญ และความร้อนที่ขับเคลื่อนเครื่องยนต์นั้น ครับ เมื่อไฟในร่างกาย “กำเริบ” หรือร้อนเกินไป สิ่งที่จะตามมา คือ อาการอักเสบ ตัวร้อน หรือหงุดหงิดง่าย …. การใช้ มหาพิกัดตรีผลา สูตรแก้ในกองปิตตะ (ไฟ) จึงเปรียบเสมือนการเติม “น้ำหล่อเย็น” และการปรับจูนเครื่องไม่ให้ร้อนจนไหม้ โดยมีรายละเอียดที่น่าสนใจดังนี้ครับ …..
สัดส่วนตัวยา
พลังจากวิตามินซีและความเย็น
ในสูตรนี้ เราจะปรับสัดส่วนโดยเน้นหนัก ไปที่ มะขามป้อม มากที่สุด….
– มะขามป้อม 12 ส่วน ( พระเอกของสูตรนี้ )
– สมอพิเภก 8 ส่วน (ลูกมือ)
– สมอไทย 4 ส่วน (ส่วนน้อย)
เจาะลึกสรรพคุณ
ทำไมสูตรนี้ถึงสยบ “ไฟ” ได้ ?
1. ดับพิษร้อน ลดไข้ (Cooling Effect)
มะขามป้อม ที่มีรสเปรี้ยวฝาด เย็น และมีวิตามินซีสูงมากๆ ตามสรรพคุณไทย รสเปรี้ยวจะช่วยกัดเสมหะ และฟอกโลหิต ส่วนความเย็นจะช่วย “ระบายความร้อน” ออกจากเลือดและตับ เหมาะมากสำหรับคนที่รู้สึกร้อนข้างใน รู้สึกกระหายน้ำบ่อยๆ หรือ มีไข้ตัวร้อน
2. ปรับสมดุลการขับถ่าย (Gentle Detox)
เมื่อร่างกายร้อนเกินไป มักจะเกิดอาการ “นัยน์ตาแดง ตัวเหลือง หรือปัสสาวะสีเข้ม” สูตรนี้จะช่วยระบายของเสียผ่านระบบขับถ่ายอย่างอ่อนโยน โดยไม่ทำให้ร่างกายอ่อนเพลีย ช่วยล้างเมือกมันในลำไส้ ที่เกิดจากการกินของทอดของที่มีน้ำมันมากเกินไป …
3. ลดการอักเสบภายใน (Anti-inflammation)
ปิตตะ (ไฟ) ที่กำเริบมักแสดงออก ในรูปของการอักเสบ เช่น ร้อนใน มีแผลในปาก หรือผิวหนังเป็นผื่นคันแดง สรรพคุณของสมอไทย และสมอพิเภก ที่เข้ามาเสริมทัพ จะช่วย “สมาน” แผลภายใน และคุมธาตุ ไม่ให้ร่างกายเสียน้ำ จากการระบายมากจนเกินไป …
4. บำรุงตับและน้ำดี
ในทางแพทย์แผนไทย ปิตตะ เกี่ยวข้องโดยตรงกับน้ำดี (ดีในฝักและดีนอกฝัก) การทานสูตรนี้จะช่วยชะล้างน้ำดีที่หนืดข้นให้ไหลเวียนดีขึ้น ส่งผลให้การย่อยอาหารดีขึ้นและอารมณ์สดชื่นขึ้น (ลดอาการหงุดหงิดจากไฟธาตุ)
สูตรนี้เหมาะกับใคร ?
- คนที่เป็น “มนุษย์ขี้ร้อน” เหงื่อออกง่าย ขี้หงุดหงิดเก่ง แม้เรื่องนิดๆ หน่อยๆ ก็อารมณ์เสีย นัยน์ตาแดงบ่อยๆ
- เหมาะสำหรับ ในช่วงฤดูร้อน หรือช่วงที่อากาศอบอ้าวเป็นพิเศษ
- ผู้ที่มีอาการร้อนใน .. เช่น มีแผลในปาก หรือเจ็บคอจากความร้อน
- ผู้ที่มีภาวะพักผ่อนน้อย จนร่างกายเกิดอาการ “ไฟรุม” คือ หรือรู้สึกรุมๆ เหมือนจะมีไข้ (แต่ไม่มีไข้)
ข้อแนะนำเพิ่มเติม
น้ำกระสายยาสูตรนี้ หากต้องการให้ดื่มง่าย และเสริมฤทธิ์แก้ปิตตะ (ไฟ) ได้ดีขึ้น มักนิยมดื่มขณะที่เป็น อุณหภูมิห้อง (ไม่ควรดื่มอุ่นหรือร้อนจัด ) นั่นก็เพื่อให้ความเย็นของตัวยา เข้าไปปลอบประโลมธาตุไฟได้อย่างเต็มที่ครับ ….
💨 สูตร แก้ในกองวาตะ (ลม)
หากสูตรปิตตะ (ไฟ) คือการเติม “น้ำหล่อเย็น” สูตรแก้ในกองวาตะ ก็คือการ “ปรับแต่งการไหลเวียนของลม” ในร่างกาย ครับ
…. ในทางการแพทย์แผนไทย “วาตะ” หรือ ธาตุลม ไม่ได้หมายถึง แค่ลมในกระเพาะอาหารเท่านั้น แต่รวมถึง การเคลื่อนไหวทั้งหมด ในร่างกาย เช่น การไหลเวียนเลือด , การเต้นของหัวใจ , การยั่งรู้ของระบบประสาท ไปจนถึงการเคลื่อนไหวของลำไส้ครับ
สัดส่วนตัวยา
เน้นความอุ่นและแรงขับเคลื่อน
ในมหาพิกัดสูตรนี้ เราจะปรับสัดส่วนโดยยกให้ สมอพิเภก เป็นแม่ทัพใหญ่
- สมอพิเภก 12 ส่วน ( พระเอก : เน้นแก้ลม แก้ริดสีดวง)
- สมอไทย 8 ส่วน ( ลูกมือ : ช่วยระบายลมที่คั่งค้าง)
- มะขามป้อม 4 ส่วน ( ส่วนน้อย : ช่วยเสริมวิตามินและกันไม่ให้ร่างกายแห้งจนเกินไป)
เจาะลึกสรรพคุณ
: เมื่อสมอพิเภกนำทัพ ลมจะสงบอย่างไร ?
1. กระจายลมที่คั่งค้าง (Wind Release)
เมื่อลมในร่างกายผิดปกติ มักจะเกิดอาการท้องอืด ท้องเฟ้อ หรือ “ลมตีขึ้น” มักจะทำให้เวียนหัว คลื่นไส้ สูตรที่เน้น สมอพิเภก จะมีฤทธิ์เด่นในการ “กระจายลม” ช่วยให้ลมที่จุกเสียดอยู่ คลายตัวลง และไหลเวียนไปตามทิศทางที่ควรจะเป็น ….
2. แก้ริดสีดวงทวาร และทางเดินอาหาร
วาตะที่พิการ มักสัมพันธ์กับอาการท้องผูกเรื้อรัง จนเกิดเป็นริดสีดวงทวาร สมอพิเภก มีสรรพคุณเด่นมากในการรักษาโรคในลำไส้ใหญ่ ช่วยให้กากอาหารนุ่มลง และขับถ่ายออกมาได้ง่ายโดยไม่ไซ้ท้อง …
3. บำรุงระบบประสาทและแก้การนอนไม่หลับ
อาการ “ตาค้าง” นอนไม่หลับ กระสับกระส่าย หรือใจสั่น มักเกิดจากธาตุลมกำเริบ สูตรนี้ จะช่วยกล่อมให้ลมสงบลง (Calming effect) ทำให้ร่างกายนิ่งขึ้นและหลับได้ลึกกว่าเดิม ….
4. บรรเทาอาการปวดเมื่อยตามตัว
ลมที่อั้นอยู่ตามเส้นเอ็น และกล้ามเนื้อทำให้เราปวดตึง สูตรนี้ ช่วยให้เลือดลมไหลเวียนสะดวกขึ้น จึงลดอาการปวดเมื่อยล้าตามข้อต่อและร่างกายได้ดี
สูตรนี้เหมาะกับใคร ?
- ผู้สูงอายุ …. ซึ่งมักจะมีธาตุวาตะเป็นเจ้าเรือน (มักนอนไม่หลับ ปวดเมื่อย ท้องอืด)
- คนวัยทำงานที่เครียดจัด…. จนลมตีขึ้นหัว เวียนศีรษะ หรือเป็นกรดไหลย้อน
- ผู้ที่มีปัญหาเรื่องริดสีดวงทวาร …. หรือผู้ที่มีภาวะท้องผูกเป็นประจำ
- ช่วงฤดูฝน … ซึ่งเป็นฤดูที่ธาตุลม มักจะแปรปรวนได้ง่าย
เกร็ดการดื่มเพื่อแก้ “ลม”
เพื่อให้เห็นผลดีที่สุด สำหรับการแก้กองวาตะ
ควรดื่มขณะที่น้ำกระสายยามี อุณหภูมิอุ่น เพราะความร้อน จะช่วยขยายหลอดเลือดและช่วยให้ลมเคลื่อนตัวได้ดีขึ้น
หากดื่มก่อนนอน จะช่วยเรื่องการระบาย และทำให้นอนหลับสบายขึ้น ครับ
สังเกตไหมครับว่า สูตร “ปิตตะ” จะเน้นมะขามป้อม (เปรี้ยวเย็น) แต่สูตร “วาตะ” จะเน้นสมอพิเภก (ฝาดหวาน) เพื่อปลอบประโลมระบบประสาทและลำไส้…
💧 สูตร แก้ในกองเสมหะ (น้ำ)
มาถึงมหาพิกัดสูตรสุดท้าย ครับ หากสูตรปิตตะ คือการ “ดับไฟ” และสูตรวาตะ คือการ “ปรับลม” สูตรแก้ในกองเสมหะ ก็คือการ “จัดการระบบน้ำ” และของเสียที่เหนียวเหนอะหนะในร่างกาย นั่นเองครับ
ในทางการแพทย์แผนไทย “เสมหะ” (ธาตุน้ำ) ไม่ได้หมายถึง แค่เสลดในลำคอเท่านั้น แต่หมายถึง น้ำหล่อเลี้ยงร่างกายทั้งหมด รวมถึงระบบน้ำเหลือง และเมือกมัน ที่ค้างคา อยู่ในลำไส้และหลอดเลือดด้วยครับ
สัดส่วนตัวยา : เน้นการชำระล้างและกัดกวาด
ในสูตรมหาพิกัดนี้ เราจะสลับบทบาทให้ สมอไทย ขึ้นมาเป็นผู้นำทัพใหญ่
- สมอไทย 12 ส่วน (พระเอก: ราชาสมุนไพรที่ช่วยชำระล้าง)
- มะขามป้อม 8 ส่วน (ลูกมือ: ช่วยละลายเสมหะและบำรุง)
- สมอพิเภก 4 ส่วน (ส่วนน้อย: ช่วยคุมธาตุ)
เจาะลึกสรรพคุณ
: ทำไมสมอไทยถึงเป็นเบอร์หนึ่งเรื่อง “น้ำ”?
1. การ “กวาด” และ “ล้าง” ลำไส้ (The Great Purge)
สมอไทย ได้ชื่อว่าเป็น “ราชาแห่งสมุนไพร” เพราะมีรสสุขุม แต่โดดเด่นเรื่องการระบาย สูตรนี้ จะเน้นไปที่การ “กัดเมือกมัน” ในลำไส้ สำหรับใครที่มีปัญหาถ่ายออกมา แล้วรู้สึกว่าออกมาไม่สุด ไม่หมด หรือมีมูกคราบเหนียวเกาะตามผนังลำไส้ สมอไทย จะทำหน้าที่เป็นไม้กวาด ช่วยทำความสะอาดระบบทางเดินอาหาร ครับ
2. ละลายเสมหะ และแก้ไอ (Expectorant)
เมื่อเสมหะในปอด หรือลำคอมีความเหนียวข้น ( ซึ่งเกิดจากธาตุน้ำและดินทำงานผิดปกติ ) รสฝาดเปรี้ยวของสมอไทยที่เข้มข้นในสูตรนี้ จะช่วยทำให้เสมหะเหลวตัวลง และขับออกมาได้ง่ายขึ้น ช่วยให้ทางเดินหายใจโล่งขึ้น
3. ปรับระบบน้ำเหลืองและแก้โรคผิวหนัง
เสมหะที่พิการ มักแสดงออกผ่าน “น้ำเหลืองเสีย” เช่น เป็นฝีพุพอง ผิวหนังอักเสบแฉะ หรือตัวบวมน้ำ สูตรนี้จะช่วยขับของเสียผ่านทางปัสสาวะ และอุจจาระ ทำให้ระบบน้ำเหลืองสะอาดขึ้น ผิวพรรณจึงดูสดใสขึ้นตามไปด้วย
4. ลดไขมันและน้ำตาล (Metabolic Support)
ในเชิงประยุกต์ เสมหะ มักเปรียบได้กับไขมันส่วนเกิน หรือความเหนียวหนืดในเลือด การทานสูตรเน้นสมอไทย จะช่วยกระตุ้นการเผาผลาญ และลดความหนืดข้นของเลือดได้ดี
สูตรนี้เหมาะกับใคร ?
- คนที่มีเสมหะเหนียวข้น … ไอเรื้อรัง หรือมีน้ำมูกบ่อย
- คนที่มีปัญหาระบบขับถ่าย …. ถ่ายยาก ถ่ายมีมูก หรือรู้สึกท้องอืดจาก “เมือกมัน” ในอาหาร
- คนที่มีปัญหาน้ำเหลือง … เป็นแผลหายยาก ผิวหนังอักเสบ หรือมีอาการบวมน้ำ
- ช่วงฤดูหนาว …. ซึ่งเป็นฤดูที่ธาตุเสมหะ มักจะกำเริบ (ทำให้อืดอาด เฉื่อยชา และมีเสมหะมาก)
เกร็ดการดื่มเพื่อแก้ “เสมหะ”
ควรดื่มขณะ ที่มีอุณภูมิ ความอุ่นค่อนไปทางร้อน เพราะความร้อน จะช่วยไปละลายความเหนียวหนืดของเสมหะและเมือกมันได้ดีกว่าน้ำเย็น ครับ หากต้องการแก้ไอ หรือละลายเสมหะในลำคอ สามารถจิบทีละน้อยบ่อยๆ ได้ตลอดวัน
สรุปภาพรวม ตรีผลา (มหาพิกัด)
- แก้ไฟ (ปิตตะ ) เน้น มะขามป้อม ดับร้อน ลดไข้
- แก้ลม (วาตะ) : เน้น สมอพิเภก กระจายลม นอนหลับ แก้ริดสีดวง
- แก้น้ำ (เสมหะ) : เน้น สมอไทย กัดเมือกมัน ล้างลำไส้ แก้ไอ
การเลือกใช้ตรีผลา เป็นน้ำกระสายยา ไม่ว่าจะเป็นสูตรเสมอภาค เพื่อการป้องกัน หรือสูตรมหาพิกัด เพื่อการรักษาตามธาตุ นั้น สะท้อนให้เห็นถึงความลึกซึ้ง ของสมุนไพรไทยที่รู้จัก “ผ่อนหนักผ่อนเบา” ตามสภาพอาการของผู้ป่วย น้ำกระสายยาเหล่านี้ จึงเป็นตัวแปรสำคัญที่ เปลี่ยนยาธรรมดา ให้กลายเป็นโอสถทิพย์ ที่รักษาได้ถึงต้นตอของโรค …
📌 เกร็ดความรู้เพิ่มเติม
ดีในฝัก และดีนอกฝัก คืออะไร ?
ในทางการแพทย์แผนไทย เมื่อพูดถึง “ปิตตะ” (ธาตุไฟ) สิ่งที่ทำหน้าที่เป็นตัวแทนของพลังงานความร้อนในรูปแบบของเหลวก็คือ “ดี” ครับ
คำว่า “ดีในฝัก” และ “ดีนอกฝัก” ไม่ได้หมายถึง อวัยวะที่เป็นถุงน้ำดี เพียงอย่างเดียว แต่เป็นการแบ่งลักษณะการทำงานและสภาวะของน้ำดีตามทฤษฎีการแพทย์แผนไทย ดังนี้
1. พัทธปิตตะ (ดีในฝัก)
เปรียบเสมือน “น้ำดีที่อยู่ในระบบ” หรือน้ำดี ที่ถูกเก็บกักไว้อย่างเป็นระเบียบ ในถุงน้ำดี (Gallbladder)
- ลักษณะ …. เป็นน้ำดี ที่มีขอบเขตชัดเจน อยู่ในที่ของมัน
- หน้าที่…. ช่วยในกระบวนการย่อยอาหาร (โดยเฉพาะไขมัน) และควบคุมความร้อนในร่างกายให้คงที่
- หากผิดปกติ (พิการ) …. มักส่งผลโดยตรงต่อระบบย่อยอาหาร เช่น ท้องอืด อาหารไม่ย่อย หรือหากน้ำดีขุ่นข้น อาจกลายเป็นนิ่วได้ ในทางอารมณ์ อาจทำให้เกิดอาการสะดุ้ง ตกใจง่าย หรือตัดสินใจไม่เด็ดขาด
2. อพัทธปิตตะ (ดีนอกฝัก)
เปรียบเสมือน “น้ำดีที่ซึมซาบไปทั่ว” หรือพลังงานความร้อน ที่กระจายอยู่ตามส่วนต่างๆ ของร่างกายภายนอกถุงน้ำดี
- ลักษณะ ….. เป็นน้ำดีที่ไม่ได้ถูกจำกัดอยู่ในฝัก (อพัทธ = ไม่ผูกมัด) กระจายไปตามกระแสเลือด และเนื้อเยื่อ
- หน้าที่ ….. ให้ความอบอุ่นแก่ร่างกาย ช่วยเผาผลาญพลังงานในระดับเซลล์ และทำให้ผิวพรรณมีเลือดฝาด
- หากผิดปกติ (พิการ) …. จะแสดงอาการออกมาให้เห็นชัดเจนภายนอก เช่น ตัวเหลือง ตาเหลือง (ดีซ่าน), มีไข้ตัวร้อนจัด, คลื่นไส้อาเจียนเป็นน้ำขมๆ, หงุดหงิดง่าย หรือมีอาการคันตามผิวหนัง
แหล่งข้อมูลอ้างอิง…..
1. อ้างอิงด้านทฤษฎีการแพทย์แผนไทย (ปิตตะ/ดีในฝัก-นอกฝัก) ข้อมูลเกี่ยวกับ “พัทธปิตตะ” และ “อพัทธปิตตะ” ปรากฏอยู่ในคัมภีร์หลักทางอายุรเวทและเวชกรรมไทย…
- คัมภีร์ปฐมจินดา: อธิบายการก่อกำเนิดและลักษณะของธาตุไฟ (ปิตตะ)
- คัมภีร์วรโยคสาร: รายละเอียดเรื่องสมุฏฐานของโรคและการวิเคราะห์ธาตุ
- หนังสือเวชศึกษา: โดย พระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) – ตำราเล่มนี้เป็นพื้นฐานสำคัญที่อธิบายเรื่องดีในฝักและดีนอกฝักที่ใช้ในการสอบใบประกอบโรคศิลปะ
- ชุดตำราการแพทย์แผนไทย เล่ม 1 (วิชาทฤษฎีการแพทย์แผนไทย): จัดทำโดย มูลนิธิฟื้นฟูส่งเสริมการแพทย์ไทยเดิม และ กองการประกอบโรคศิลปะ สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข
2. อ้างอิงด้านเภสัชกรรมไทย (มหาพิกัดตรีผลา/สมอไทย) ข้อมูลสัดส่วนยา (8:12:4) และสรรพคุณของสมอไทย (รสสุขุม/รู้เปิดรู้ปิด) …
- พระคัมภีร์สรรพคุณเภสัช: อธิบายสรรพคุณสมุนไพรรายตัว (สมอไทย สมอพิเภก มะขามป้อม) และรสยา
- ตำราประมวลหลักเภสัชไทย: โดย กองประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ
- พจนานุกรมศัพท์แพทย์และเภสัชกรรมแผนไทย: ฉบับราชบัณฑิตยสภา (ให้คำนิยามของ “มหาพิกัด” และ “รสสุขุม”)
- พระคัมภีร์ธาตุวิภังค์: อธิบายเรื่องมหาพิกัดและการปรับตัวยาตามสมุฏฐานธาตุ
3. อ้างอิงเรื่องน้ำกระสายยา
- ประกาศคณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ เรื่อง บัญชียาหลักแห่งชาติ (ส่วนที่ว่าด้วยยาจากสมุนไพร) ซึ่งมีการระบุวิธีใช้และน้ำกระสายยาที่เหมาะสมสำหรับตำรับต่างๆ
- ตำราเภสัชกรรมไทย โดย คณาจารย์จากกองการประกอบโรคศิลปะ อธิบายหน้าที่ของน้ำกระสายยาในฐานะ “ราชรถ” นำพายา
4. แหล่งข้อมูลออนไลน์และหน่วยงานที่ตรวจสอบได้
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก (DTAM): www.dtam.moph.go.th – คลังความรู้เรื่องสมุนไพรและมหาพิกัด
- ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล: สำหรับข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่รองรับสรรพคุณของตรีผลา
https://www.scobydoit.com/home
Scoby Do.it ( สโคบี้ ดู อิท ) แบรนด์เครื่องดื่มโฮมเมด เพื่อสุขภาพ ชาหมักคอมบูชะ ( Kombucha ) , เครื่องดื่มไซเดอร์ และวีนิก้าร์ ( Cider & Vinegar ) ผลไม้และสมุนไพร เราคัดสรรเฉพาะวัสดุและส่วนผสมที่ดีที่สุดเพื่อมอบผลลัพธ์ที่ดีที่สุดให้กับลูกค้าของเรา ด้วยวัตถุดิบ ออร์แกนิค จากเกษตรอินทรีย์
บทความที่คุณอาจะสนใจ
- สมุนไพรในครัว ที่เป็นทั้งอาหาร และยาใกล้ตัว ที่หลายคนมักมองข้าม
สมุนไพรในครัว ที่เป็นทั้งอาหาร และยาใกล้ตัว ที่หลายคนมักมองข้าม
- เครื่องดื่มสมุนไพร มหาพิกัดตรีผลา ตำรับยาแผนโบราณ เป็นยาตำรับสมัยพุทธกาล ที่มีการใช้ทั้งทางการแพทย์อายุรเวท ของอินเดีย และการแพทย์แผนไทย มาเป็นเวลานานนับพันปี นามว่า ตำรับ “ตรีผลา” หรือ “ตรีผล”
